Zure eskubideak, atxilotzen bazaituzte: atxilotuaren gida praktikoa
Askotan joan izan naiz komisaria batera, kuartel batera edo zaintzako epaitegi batera, atxilotu berri zen norbaiti laguntzera. Eta esan diezazuket: atxiloketa batek gutxi irauten du baina gauza asko erabakitzen dira. Ordu horietan sinatzen denak, deklaratzen denak eta onartzen denak prozedura osoari eragiten dio, batzuetan epaiketaren egunera arte. Horregatik idazten dut gida hau: ez buruz ikas dezazun, baizik eta zure abokatua iritsi bitartean zer eska dezakezun eta zer ez egitea komeni den jakin dezazun. Hau irakurtzen ari bazara norbait atxilotu berri dutelako, ez amaitu artikulua: deitu abokatu bati orain eta jarraitu irakurtzen gero.
Zer den zehazki atxiloketa bat
Atxiloketa aldi baterako askatasun gabetzea da, gertakari batzuei buruzko beharrezko azterketak egiteko. Ez da kondena bat, ez da akusazio irmo bat eta ez du esan nahi epaiketa batean amaituko duzunik. Abiapuntua da, ez amaiera.
Hasieratik argi izan beharreko bi ideia. Lehena: atxiloketak behar-beharrezkoa den denbora iraun behar du, eta hirurogeita hamabi orduak gehieneko muga bat dira, ez poliziak nahieran agor dezakeen epe bat. Bigarrena: denbora horretatik bi irteera baino ez daude, askatasuna edo epaitegiaren esku jartzea.
Zenbat iraun dezakeen atxiloketa batek
| Egoera | Gehieneko epea |
|---|---|
| Atxiloketa arrunta | 72 ordukoa. Muga hori amaitu baino lehen, pertsonak libre geratu behar du edo epailearen esku jarri behar da |
| Terrorismoaren eta talde armatuen delituak | 72 ordukoa, beste 48 orduz luza daitekeena. Luzapena arrazoituta eskatu behar da lehen 48 orduetan eta epaileak baimendu behar du |
| Adingabeak | Oro har, 24 ordukoa, libre geratzeko edo Fiskaltzaren esku jartzeko. Salbuespenez, Prozedura Kriminalaren Legearen 520 bis artikuluko araubide berezia aplikatzen denean, artikulu horretan aurreikusitako epeak aplika daitezke. |
Irakurri behar dizkizuten eskubideak, eta zer esan nahi duen bakoitzak
Atxiloketaren ondoren, idatziz eta berehala jakinarazi behar dizute, hizkera errazean eta ulertzen duzun hizkuntza batean, egozten zaizkizun gertakariak, atxiloketaren arrazoiak eta dituzun eskubideak. Eskubideen idatzizko adierazpen hori atxilotuta zauden denbora osoan gorde dezakezu. Ulertzen duzun hizkuntzan eskura ez badute, interprete baten bidez jakinarazi behar dizute eta gero idatziz eman, atzerapenik gabe.
| Eskubidea | Zer esan nahi duen praktikan |
|---|---|
| Isilik egotea | Ez deklaratzeko, galdera batzuei ez erantzuteko edo bakarrik epailearen aurrean deklaratuko duzula esateko |
| Zure buruaren aurka ez deklaratzea eta errudun ez aitortzea | Inork ezin dizu eskatu zeure burua erruduntzat jotzeko. Zure isiltasuna ez da aitorpen, ezta bere horretan errudun izatearen froga izan ere |
| Abokatua izendatzea eta atzerapen bidegaberik gabe laguntza jasotzea | Zuk aukeratzen duzu abokatua. Aukeratzen ez baduzu, ofiziozko txandako abokatu batek laguntzen dizu |
| Jardueren funtsezko elementuetarako sarbidea | Atxiloketa legezkoa den eztabaidatzeko beharrezko elementuak ezagutu ditzakezu |
| Zure atxiloketa jakinaraztea | Senide bati edo zuk aukeratutako pertsonari jakinarazten zaio, zaindua zauden lekua adierazita |
| Telefono-dei bat egitea | Zuk aukeratutako norbaitekin komunika zaitezke, funtzionario baten aurrean |
| Kontsulatuaren laguntza jasotzea | Atzerritarra bazara, zure kontsulatuari jakinarazteko eta harekin komunikatzeko eska dezakezu |
| Interprete doakoa izatea | Hizkuntza ulertzen edo hitz egiten ez baduzu, edo entzumen edo hizkuntza-zailtasunak badituzu |
| Mediku batek aztertzea | Forentseak, bere ordezko legalak edo administrazio publiko baten mende dagoen beste mediku batek azter zaitzala eska dezakezu |
| Epearen eta atxiloketa aurkaratzeko moduaren berri izatea | Atxiloketak zenbat iraun dezakeen eta bere legezkotasuna nola eztabaidatu jakinarazi behar dizute |
| Doako laguntza juridikoa eskatzea | Prozedurari eta laguntza lortzeko baldintzei buruzko informazioa eman behar dizute |
Isiltasunak ez dizu kalte egiten
Isilik egon zaitezke, galdera batzuei erantzun eta besteei ez, eta bakarrik epailearen aurrean deklaratuko duzula esan dezakezu. Hiru aukerak legitimoak dira. Isiltasuna ezin da bere horretan erruduntasunaren froga gisa erabili, nahiz eta, salbuespenez, berrespen-elementu gisa balora daitekeen, jada bestelako kargu-froga nahikoak daudenean.
Jardueren funtsezko elementuak ezagutu gabe komisarian deklaratzeak defentsa-estrategia baldintza dezake. Zure abokatuak elementu horietarako sarbidea izan dezake. Zuk, une horretan, ez dakizu zer duten ezta zer bilatzen ari diren ere.
Deklaratu baino lehen zure abokatuarekin bakarka hitz egiteko eskubidea duzu
Legeak espresuki dio: poliziak, fiskalak edo epaileak deklarazioa hartu baino lehen, zure abokatuarekin bakarka elkarrizketatzeko eskubidea duzu. Elkarrizketa hori konfidentziala da.
Elkarrizketa hori izan gabe deklaratzera eramaten bazaituzte, esan ozenki eta eskatu jasota gera dadila. Elkarrizketa horren falta geroago eztabaida daiteke.
Abokatua aukeratu dezakezu, eta inork ezin dizu iradoki zein
Nahi duzun abokatua askatasunez izendatzen duzu. Inor izendatzen ez baduzu, ofiziozko txandako batek laguntzen dizu. Legeak espresuki debekatzen du edozein agintarik edo agentek izendatu beharrekoari buruz gomendiorik ematea, eskubide hori duzula jakinaraztetik harago.
Izendatutako abokatuak ahalik eta lasterren joan behar du eta, beti, enkargua jaso eta hurrengo hiru orduetan gehienez. Epe horretan agertzen ez bada, Abokatuen Elkargoak beste bat izendatzen du. Eta distantzia geografikoak berehalako laguntza eragozten badu, telefono edo bideokonferentzia bidezko komunikazioa erraztu behar zaizu.
Eskatu auzitegiko medikua
Auzitegiko medikuak azter zaitzala eska dezakezu, eta zure abokatuak ere eska dezake. Egin ezazu lesio edo minen bat, zorabioa edo edozein sintoma duzun bakoitzean, txikia iruditzen bazaizu ere eta beharrik ez dagoela esaten badizute ere.
Txosten hori izan ohi da zaintzapean zeunden bitartean zein egoeratan egon zaren jasotzen duen konstantzia objektibo bakarra. Aztertzen zaituztenean, azaldu dena xehetasunez, lesio bakoitza nola gertatu zen barne.
Zure familiarekiko komunikazioa eta deia
Bi eskubide desberdin dira eta ez dira nahastu behar. Bata da senide bati edo zuk aukeratutako pertsonari jakinaraztea atxilotuta zaudela eta zein lekutan zauden zaintzapean, eta jakinarazpen hori atzerapen bidegaberik gabe egitea. Bestea zuk aukeratutako norbaitekin telefonoz hitz egiteko zure eskubidea da, eta funtzionario baten aurrean erabiltzen da.
Zer egiten duen zure abokatuak atxilotuta zauden bitartean
Laguntza letratua ez da deklarazioa hartzen dizuten bitartean alboan eserita egotea. Legeak lau gauza zehazten ditu:
- Eskatzea zure eskubideen berri eman dakizula, egin ez bada, eta azterketa medikoa egin dadila.
- Zure deklarazioan, azterketa-diligentzietan eta gertakarien berreraikuntzan esku hartzea, eta diligentzian gertatutako edozein gorabehera aktan jasota gera dadila eskatzea.
- Proposatzen dizuten diligentzia bakoitzari adostasuna ematearen edo ukatzearen ondorioen berri ematea.
- Zurekin bakarka elkarrizketatzea, deklaratu baino lehen ere.
Gainera, lasai aztertzen ditut sarbidea dugun jardueren funtsezko elementuak, orduak konprobatzen ditut, zein datu dauden egiaztatuta bereizten dut eta zurekin erabakitzen dut une horretan deklaratzea komeni den ala ez.
Atxiloketa batean egiten diren bost akats ohikoenak
Atxiloketan zehar defentsari eragiten dioten erabakiak plantea daitezke: deklaratzea, dokumentuak sinatzea, diligentziak onartzea edo laguntza medikoa eskatzea. Erabakien ondorioak ezagutzeak aukera ematen du eskubideak hobeki oinarrituta erabiltzeko eta edozein gorabehera jasota uzteko.
1. Dena argitzeko deklaratzea
Jardueren funtsezko elementuak ezagutu gabe deklaratzeak gero argitzeko edo ñabartzeko zaila den bertsio bat finka dezake.
2. Irakurri gabe sinatzea
Komisarian sinatzen duzun guztia hor geratzen da. Irakurri osorik, eta urduri edo nekatuta bazaude, eskatu irakur diezazutela. Zerbaitek esan zenuena islatzen ez badu, ez sinatu jasota utzi gabe.
3. Diligentziak onartzea, zer ondorio duen galdetu gabe
Miaketa bat, mugikorra edo bere pasahitzak ematea, identifikazio-erronda bat edo lagin-hartze bat ez dira izapide administratiboak. Onartu edo ukatu baino lehen, galdetu zure abokatuari zein ondorio dituen aukera bakoitzak. DNA laginak ahoko igurtziaren bidez hartzeko kasu zehatzean, ukatzeak ez du auzia ixten: epaileak baimena eman dezake behartuta har diezazuten, gutxieneko neurri hertsatzaileak erabiliz, eta, beraz, komeni da erabaki aurretik zehazki zure egoera jakitea.
4. Abokatuari uko egitea
Laguntza letratuari uko egin dakioke bide-segurtasunaren aurkako delituengatiko atxiloketa denean bakarrik, eta hala ere edonoiz baliogabetu dezakezu uko hori. Kasu horretatik kanpo, laguntza nahitaezkoa da. Ukoa posible denean ere, komeni da bere ondorioak baloratzea erabaki aurretik.
5. Auzitegiko medikua ez eskatzea
Gorputz-gorabeherarik izan baduzu, azterketa medikoa froga bat da, gero fabrikatu ezin dena. Berandu eskatzeak edo ez eskatzeak berriz irekiko ez den ate bat ixten du.
Atxilotutako adingabea bada
Adingabe baten atxiloketa polizialak behar-beharrezkoa den denbora bakarrik iraun behar du eta, oro har, gehienez, hogeita lau ordu. Epe horren barruan libre geratu behar du edo Fiskaltzaren Adingabeen Atalaren esku gelditu. Fiskaltzak atxiloketaren ondorengo berrogeita zortzi orduetan ebatzi behar du aske uzteari, atzera egiteari edo espedientea irekitzeari buruz eta, hala badagokio, Adingabeen Epailearen esku jartzeari buruz. Atxiloketa eta zaintza-lekua guraso-ahala, tutoretza edo egitatezko zaintza dutenei jakinarazten zaizkie, atxilotua adingabea dela jakin bezain laster. Haiekin interes-gatazkarik badago, defendatzaile judizial bat izendatzen zaio.
Salbuespenez, Prozedura Kriminalaren Legearen 520 bis artikuluko araubide berezia aplikatzen denean, artikulu horretan aurreikusitako epeak aplika daitezke; artikulu horretako ebazpen judizialak Adingabeen Epaileari dagozkio.
Gainera, salbuespenik onartzen ez duen berme bat dago: hamasei urtetik beherako adingabe bat ere ezin da atxiloketa inkomunikatuaren mende jarri.
Antzeko irizpide bat aplikatzen da atxilotuak laguntza judizialeko neurriak dituenean; kasu horretan, informazioa tutoretza edo egitatezko zaintza duenari jakinarazten zaio, baita Fiskaltzari ere.
Nola lantzen ditudan adingabeen auziak
Atxiloketa inkomunikatua eta tratu txarren arriskua
Atxiloketa inkomunikatuak atxilotuari intentsitatezko bakartzea ezartzen dio eta balizko abusuen aurkako berme nagusietako batzuk murrizten ditu. Epealdi horretan konfiantzazko abokaturik gabe, senide edo beste pertsona batzuekiko komunikaziorik gabe, izendatutako abokatuarekiko bakarkako elkarrizketarik gabe eta jardueretarako sarbide oso mugatuarekin gera daiteke. Murrizketa horiek zailtzen dute laguntza eskatzea, gertatutakoa kontrastatzea eta edozein tratu txarren berri goiz jasota uztea.
Legeak baimen judiziala eskatzen du eta oro har bost eguneko gehienezko iraupena ezartzen du. Hala ere, ebazpen judizial baten eta legez aurreikusitako kontrolen existentziak berak ez du bermatzen benetako ikuskapena. Bere babes-ahalmena epailearen, abokatuaren eta medikuaren sarbidea erreala, berehalakoa, konfidentziala eta independentea izatearen araberakoa da.
Nazio Batuen Torturaren aurkako Batzordeak ohartarazi du inkomunikazio-araubideak, bere aplikaziorako aurreikusitako bermeak alde batera utzita, tortura eta tratu txarren ekintzak errazten dituela. Bakartzeak, konfiantzazko pertsonarik alboan ez izateak eta defentsari ezarritako mugek bereziki ahultasun-egoera bat sortzen dute. Horregatik funtsezkoa da dokumentatzea edozein lesio, presio, mehatxu, laguntza medikoaren atzerapena edo abokatuarekin komunikatzeko eragozpena.
Atxiloketan zehar indarkeria, mehatxu, umiliazio edo beste tratu txar batzuk jasan badituzu, jakinarazi zure abokatuari, medikuari edo epaileari benetako aukera bat izan bezain laster. Gertatutakoa salatzeko laguntza behar baduzu, nik akusazio partikularra egikaritzen dut tortura eta tratu txarren kasuetan.
Habeas corpus-a: legez kanpoko atxiloketa baterako bidea
Habeas corpus-ak balio du legez kanpo atxilotutako pertsona bat berehala epailearen eskura jartzeko. Legeak legez kanpokotzat jotzen du, beste kasu batzuen artean, legezko baldintzak bete gabe edo eskatutako formalitaterik gabe egindako atxiloketa, epetik harago luzatzen dena, eta Konstituzioak eta legeek askatasunik gabe dagoenari aitortzen dizkioten eskubideak errespetatzen ez dituena.
Atxilotutako pertsonak berak, bere ezkontideak edo antzeko afektibitate-harremanez lotutako pertsonak, bere aurrekoek, ondorengoek eta anaia-arrebek, bere abokatu defendatzaileak, Fiskaltzak eta Herriaren Defendatzaileak sustatu dezakete. Ez da abokaturik ez prokuradorerik behar aurkezteko: idazki bat edo agerraldi bat nahikoa da. Pertsona dagoen lekuko instrukzio-epaitegia da eskuduna, eta prozedura osoa hogeita lau orduan ebatzi behar da hura hasten duen autotik.
Zer gertatzen den atxiloketa amaitzen denean
Bi irteera posible. Lehena, askatasuna, gero deklaratzeko zitaziorekin edo gabe. Bigarrena, zaintzako epaitegiaren esku jartzea, non ikertu gisa deklaratuko duzun epailearen aurrean eta non, kasuaren arabera, auziak epaiketa azkarraren, delitu arineko epaiketaren edo instrukzio arruntaren bidetik jarrai dezakeen.
Agertoki horietako edozeinetan, komisarian egin zenak edo egin gabe utzi zenak zama izaten jarraitzen du. Horregatik, atxiloketa ez da prozeduraren aurretiazko izapide bat: prozeduraren lehen fasea da.
Atxilotuaren eskubideei buruz maiz egiten diren galderak
Jarraian, atxiloketaren iraupenari, deklarazioari, laguntza letratuari eta beste berme batzuei buruzko erantzun laburrak aurkituko dituzu. Erantzun bakoitzak arau orokorra jasotzen du, eta bere aplikazioa auziaren inguruabarren araberakoa izan daiteke.
Zenbat denbora atxiki nazakete?
Gehienez hirurogeita hamabi ordu, eta azterketetarako behar-beharrezkoa den denbora bakarrik. Epe hori bete baino lehen libre utzi behar zaituzte edo epaitegiaren esku utzi. Terrorismoaren eta talde armatuen delituetan beste berrogeita zortzi orduz luza daiteke, arrazoituta eskatu eta epaile batek baimendu behar duena.
Behartu nazakete komisarian deklaratzera?
Ez. Isilik egon zaitezke, galdera batzuei bakarrik erantzun edo bakarrik epailearen aurrean deklaratuko duzula adierazi. Ez zaude behartuta zeure buruaren aurka deklaratzera ezta errudun zarela aitortzera ere, eta eskubide horiek baliatze hutsak ezin du bere horretan errudun izatearen froga gisa balio.
Nire abokatuarekin bakarka hitz egin dezaket deklaratu baino lehen?
Bai. Zure abokatuarekiko bakarkako elkarrizketa poliziak, fiskalak edo epaileak deklarazioa hartu baino lehen ere egin daiteke, eta konfidentziala da. Hori gabe deklaratzera eramaten bazaituzte, eskatu jasota gera dadila.
Zer gertatzen da abokaturik ez badut edo bat ere ezagutzen ez badut?
Ofiziozko txandako abokatu batek laguntzen dizu. Nahi duzuna askatasunez izenda dezakezu, eta inolako agintarik edo agentek ezin dizu gomendatu nor. Izendatutako abokatuak ahalik eta lasterren joan behar du eta, gehienez, enkargua jaso eta hurrengo hiru orduetan.
Ukatu diezadakete telefono-deia?
Zure atxiloketa eta zauden lekua senide bati edo zuk aukeratutako pertsonari jakinarazteko eskubidea duzu, eta zuk aukeratutako hirugarren batekin telefonoz komunikatzekoa, funtzionario baten aurrean. Eskubide horiek epaile batek auto arrazoitu baten bidez erabakitako atxiloketa inkomunikatu batean bakarrik murriztu daitezke.
DNA lagin bat eskatu didate eta uko egin diot. Har diezadakete hala ere?
Ahoko igurtziaren bidezko lagin-hartzeari aurka egiten badiozu, instrukzio-epaileak behartuta egiteko agindu dezake Polizia Judizialaren edo Fiskaltzaren eskariz, ezinbesteko gutxieneko neurri hertsatzaileekin eta modu proportzionatuan. Ukatu baino lehen, galdetu zure abokatuari zure kasu zehatzean zer dakarren.
Abokatuari uko egin diezaioket?
Atxiloketa bide-segurtasunaren aurkako delituengatik bakarrik bada, eta uko horrek zer dakarren argi jakinarazi badizute. Edonoiz baliogabetu dezakezu. Gainerako kasuetan laguntza letratua nahitaezkoa da.
Tratu txarra eman didate atxiloketan zehar. Zer egin behar dut?
Eskatu berehala auzitegiko medikuaren azterketa eta azaldu zehatz-mehatz zer gertatu den. Errepikatu azalpen hori epailearen aurrean deklaratzean, atera argazkiak lesioei irtetean, joan osasun zentro batera eta gorde txosten guztiak. Zenbat eta lehenago jasota geratu, orduan eta tarte handiagoa dago gertakariak ikertu ditzaten.
Eta uste badut atxiloketa legez kanpokoa izan dela?
Habeas corpus prozedura dago, legez kanpo atxilotuta dagoena berehala epailearen esku jartzea bilatzen duena. Atxilotutako pertsonak berak, bere senide zuzenenek, bere abokatuak, Fiskaltzak edo Herriaren Defendatzaileak sustatu dezakete, ez da abokaturik ez prokuradorerik behar aurkezteko eta hogeita lau orduan ebatzi behar da.
Zu edo zure inguruko norbait atxilotu badute
Lehen orduak dira gero datorren guztia gehien baldintzatzen dutenak. Egoera horretan bazaude, kontatu zer gertatu den eta argi esango dizut zein puntutan zauden, zer egin daitekeen orain eta zer ez den komeni egitea.
