Óscar Sánchez Setiének Txomin Letamendi frankismoaren torturen ondorioz hil zela aitortzeko eskatu du epaiketan
Abokatu penalista bilbotarrak EAJko militante historikoaren familia ordezkatu zuen Donostian. Frankismoaren garaiko torturen ondoriozko heriotza bat judizialki egiaztatzeko Euskal Herrian egin den borondatezko jurisdikzioko lehen epaiketa izan da. Ebazpena aurrerago jakinaraziko da.
Argazkia: Irekia, Eusko Jaurlaritza (CC BY 3.0 ES).
Urriaren 27an, asteartean, Txomin Letamendi Murua EAJko militantearen heriotzari buruzko epaiketa egin zen Donostiako Justizia Jauregian. Letamendi 1950ean hil zen, frankismoaren garaian torturak eta espetxealdia jasan ondoren. Familiak eta Giza Eskubideen Euskal Herriko Behatokiak (GEBehatokia) bultzatu dute prozesua. Familia Óscar Sánchez Setién abokatu penalistak ordezkatu du, torturak eta tratu txarrak salatzen ibilbide luzea duenak.
«Txomin Letamendiren heriotza bizi izan zituen torturen emaitza izan zela aitortzea nahi dugu, eta baita frankismo garaian pertsonen aurka egiten zuen sistema judiziala zalantzan jarri ere», azaldu zuen Óscar Sánchezek.
Bertan izan ziren, halaber, Agus Hernan GEBehatokiko koordinatzailea, EAJko eta EH Bilduko ordezkariak, Ondarroako alkatea eta Txomin Letamendi, biktimaren semea.
Egia judizialki aitortzeko epaiketa
Epaiketa borondatezko jurisdikzioaren bidez egin da, 2022ko Memoria Demokratikoaren Legearen esparruan. Prozedura horren helburua ez da inor penalki auzipetzea, gertatutakoa judizialki egiaztatzea baizik. Horretarako, epaileak frogak aztertzen ditu, eta gertakariei buruzko ebazpena eman dezake: atxiloketa, torturak, espetxean jasandako arreta falta eta heriotza.
Familiak ez du inoren aurkako zigor penalik eskatzen prozedura honetan. Nahi duena da auzitegi batek Txomin Letamendiri gertatutakoa ofizialki aitortzea. GEBehatokiaren arabera, lehen aldia da Euskal Herrian frankismoaren biktima baten kasua borondatezko jurisdikzioaren bidez epaiketara iristen dela, Memoria Demokratikoaren Legearen esparruan.
Semearentzat, prozesua aitaren historia ezagutarazteko modu bat ere bada. Epaiketan gogorarazi zuenez, erregimen frankistak ez zuen nahi aita espetxean hiltzea. Horregatik, haren anaiaren esku utzi zuten 37 kilo besterik pisatzen ez zituenean. Hogei egun geroago hil zen.
En Donostia se juzga desde hoy la muerte de Txomin Letamendi. Es la primera vez que se celebra en Euskadi un juicio bajo la figura de la "jurisdicción voluntaria" recogida en la Ley de Memoria Democrática#NoticiasEuskadi #Telenorte #PaísVasco #Gipuzkoa pic.twitter.com/odxyZ2f0hJ
— RTVEPaisVasco (@RTVEPaisVasco) October 27, 2026
Euskal abertzaletasunaren figura historikoa
Txomin Letamendi Bilbon jaio zen 1901ean. Musikaria zen lanbidez, eta EAJko militante historikoa izan zen. Gerra garaian, gudarien komandante izan zen. Bilbo erori ondoren, Parisera erbesteratu zen, eta han Jose Antonio Agirre lehendakariaren gertuko kolaboratzaile izan zen Euskal Informazio Zerbitzuetan. Geroago Venezuelan ere erbestean bizi izan zen, Euskal Herrira itzuli aurretik.
1946an Donostian atxilotu zuten, eta 1947an berriro, Bartzelonan. Bi atxiloketetan torturatu zuten galdeketetan. Gerra-kontseilu batek bost urteko espetxe-zigorra ezarri zion. Guadalajarako espetxean, haren osasun fisikoak eta psikikoak nabarmen egin zuten okerrera. Madrilen hil zen 1950eko abenduaren 20an, aske geratu eta handik gutxira.
Asier Altunak zinemara eraman zuen haren historia Karmele filmean, Kirmen Uriberen Elkarrekin esnatzeko ordua eleberrian oinarrituta. Filmak Letamendiren eta Karmele Urrestiren arteko harremana kontatzen du.
Kereila penaletik aitortza judizialera
2024ko abenduan, familiak eta GEBehatokiak kereila aurkeztu zuten gertakari horiengatik. Donostiako 5. Instrukzio Epaitegiak izapidetzeko onartu zuen. Ezohiko erabakia izan zen, Estatuan frankismoaren krimenengatik aurkeztutako 155 kereiletatik zazpi baino ez baitziren izapidetzeko onartu.
Hala ere, auzi penala artxibatu egin zuten, Letamendiren galdeketetan parte hartu zuten bi polizia frankistak hilda zeudelako. Orduan, familiak eta GEBehatokiak borondatezko jurisdikzioaren bidea hartu zuten.
Agus Hernanek azaldu zuenez, lehen aldia da frankismoaren biktima baten kasua bide horretatik epaiketara iristen dela. Prozesuaren helburuetako bat da agerian uztea sistema frankistak torturatzaileei eman zien inpunitatea.
Eusko Jaurlaritzak, Gogoraren bitartez, Letamendi frankismoaren biktima gisa aitortu zuen. 2025eko abenduan, Ondarroako Udalak omenaldia egin zion, semea bertan zela. Urte berean, Imanol Pradales lehendakaria buru zela, haren omenezko ekitaldi bat ere egin zen Bilbon.
Hernanen ustez, egia judiziala aitortzea falta da Letamendiren aitortza eta erreparazio prozesua osatzeko.
Tortura Euskal Herrian: milaka biktima, torturatzailerik ez
Sánchezek eta Hernanek Argentinako justizia-sistema jarri zuten eredutzat horrelako prozesuetarako. Azaldu zutenez, Argentinak biktimak babesteko lege sendoagoak ditu, eta ehunka torturatzaile eta desagertzeen arduradun zigortu dituzte han.
«Euskal Herrian, ordea, 5.000 lagun torturatuak izan dira, baina ez dago torturatzailerik», nabarmendu zuten.
GEBehatokiak iragarri zuen 1976ko martxoaren 3an Gasteizen izandako gertakarietako berrogei bat biktimaren aitortza judiziala ere bultzatuko duela.
Bide horrek ez du baztertzen kereila penal berriak aurkeztea. Behatokiak torturatzaileen izenak identifikatzen jarraitzeko asmoa du, haien aurkako erantzukizun penalak eskatu ahal izateko.
